B  I  B  L  I  O  T  H  E  C  A    A  Q  V  I  L  I  A
Bron: Van Even, E. (1848, 27 Aug. & 10 Sept.). Mathias De Layens. De Eendragt. Veertiendaegsch tydschrift voor letteren, kunsten en wetenschappen, 3(7-8). Gent: Drukkery der gebroeders Michiels, pp. 27 & 31.
Transcriptie: Yannick Anné (24 januari 2019). Alle rechten voorbehouden.
Digitale kopie: Google Books.

De geheimzinnige sluijer der middeleeuwen, die ons zoo vele Belgische kunstoefenaren verbergt, spreidt zich ook over Mathias De Layens uit, en ontrooft ons tot byna het minste zyner bedryven. Inderdaed welke is zyn vaderstad? welke is de dagteekening zyner geboorte ? wie was zyn meester ? Ziedaer vraegstukken die misschien nooit zullen worden opgelost. En wat wil men ? zyn tydstip, dit luisterryke tydstip, waerop alles, menschen en zaken, in België groot was, was zoo ryk in voortreffelyke talenten, dat het wél doen, namelyk het doen op eene uitgelezene wyze, voor de eenvoudigste zaek doorging. Kunstoefenaren, die thans tot de wolken zouden worden verheven, werden toenmaels slechts als werklieden beschouwd. Men bekreunde zich weinig met het aenteekenen hunner daden ; men betaelde hunnen arbeid zooals men thans dien des handwerkers betaelt, en vergat hen. Dit was ten naesten by het lot van De Layens. Deze uitmuntende man die Leuven met de parel der tweede ogivale bouwkunde, met dit wonderbare gedenkteeken door gansch Europa gekend en bewonderd, versierde, schynt alleenlyk aengemerkt te zyn geweest als een meer of min behendig meester metselaer, want hy heeft geen enkel kronykschryver kunnen vinden om, wy zullen niet zeggen zyn leven, maer zyn naem te boeken.

Nogtans hebben wy, aengespoord door een gevoel van bewondering voor alles wat het vaderland heeft beroemd gemaekt, eenige opzoekingen in stads handvesten gewaegd, ten einde eenige byzonderheden op het bestaen des onsterfelyken kunstoefenaers te hervinden. Ongelukkig zyn onze nasporingen, als ’t ware, vruchteloos geweest ; onze ontdekkingen hebben zich tot eenige byzonderheden opzichtens zyne werken bepaeld ; maer dewyl alles wat met groote mannen in verband staet, eene zekere waerde heeft, vooral wanneer zy weinig bekend zyn, hebben wy geoordeeld, dezelve te moeten openbaer maken.

Stads rekeningen van den jare 1459 vermelden een zeker meester Matheeus, metser. Het streelt ons, te gelooven dat de aldus aengewezen nederige werkman De Layens is ; geen ander metser van Leuven, ter uitzondering van hem, droeg toen den naem van Mathias. Eene daedzaek zet deze veronderstelling byna buiten twyfel, namelyk dat men hem gewoonlyk onder den naem van meester Matheeus aengeduid vindt, wanneer hy reeds ambtelyk bouwmeester was.

Den 21 mei 1445 volgde De Layens, meester Jan Keldermans op in hoedanigheid van bestuerder, of, zooals men toen zegde, meester werckman vanden metselrien vander stat. Hy toonde zich het vertrouwen der gemeente waerdig, die niet draelde de zeldzame verdiensten, welke hy in de bouwkunst bezat, hoog te schatten. Het Magistraet in 1447 het ontwerp opgevat hebbende om onze stad met een stadhuis te begiftigen overeenkomstig met derzelver welstand, was tuk op den roem, zyn talent te bezigen. Het deed De Layens roepen, droeg hem zyn ontwerp voor en verzocht hem, de plans ervan op te maken.

Onbetwistbaer verrukt over zoo veel vertrouwen van wege de oversten der burgery, stelde de nederige ambachtmeester zich dadelyk aen het werk ; nooit was zyn verstand zoo behendig geweest. Hy bragt een meesterstuk voort, ryker, bevalliger dan de eentoonige zuilenryen van Egypte en Griekenland.[1] Weinigen tyd daerna, noodigde het magistraet Meester Gillis Pauwels, bouwmeester van Philips den goeden, die de weelderige stad Brussel bewoonde, uit om zich naer Leuven te begeven, ten einde zyn gevoelen wegens de plans, door De Layens opgemaekt, te uiten, en zich met hem en de bouwmeester omtrent de stichting van het ontworpen gebouw te onderhouden. Deze kunstoefenaer, wiens roem insgelyks door den tyd verduisterd is, nam deze zending met verhaesting aen. Den 21 maert 1447 (oude styl) kwam hy te Leuven en onderzocht de aen zyn oordeel onderworpen plans ; wy zyn er volkomen van onbewust of hy er wyzigingen aen toebragt. Het magistraet, hem zyne voldoening willende betuigen voor den onbaetzuchtigen yver, door hem by dit onderzoek aen den dag gelegd, deed hem in de herberg Bloemendale[2] twee pinten Beaenschen en even zoo veel Rheinerwyn toedienen. Hy trok daerenboven vier gouden Peters voor reiskosten. Wat De Layens betreft, de volmaektheid zyner plans was hem groote loftuitingen en vyf Willems scilde waerd.[3]

Pauwels’ tegenwoordigheid in de stad werd gevierd door de metsers, steenhouwers en andere, van onderscheidene oorden des lands aengekomene, werklieden om aen het gebouw te arbeiden. Deze goede lieden verzamelden zich en gingen in stoet by den kunstoefenaer in Bloemendale, waer hy zich voor het oogenblik bevond, ten einde hem in de eerbewyzen, zyn talent verschuldigd, te bieden, en al hunne geneigdheid uit te drukken. De bouwmeester ontving hen met welwillendheid en vergastte hen rykelyk. Het gelag beliep tot twee gouden Peters, eene voor dit tydstip vry aenzienlyke som, die door de stad betaeld werd.

De grondvesten van het gebouwd werden vóor halfmaert van 1447 gedolven, en het was op den donderdag na paschen deszelfden jaers (29 maert 1448, nieuwe styl), dat Walther Van Nethem, luitenant-meijer, en Hendrik van Linthere, burgemeester, door den meijer Nikolaes De Kersmaker gemagtigd, den eersten steen er van legden, waeronder men een Willems schild plaetste. [nr 8, p. 31]

De bouwingswerken, gedurende tien jaren, onder De Layens’ bestuer, met genoegzame werkzaemheid voortgezet, werden eerst in de lente des jaers 1459 voltrokken. Men werkte daerenboven aen het binnenste des gebouws tot in het jaer 1463. Vyftien jaren arbeids waren dus noodig ter stichting van de zwierigste, bevalligste en regelmatigste der burgerlyke gedenkbouwen, in België onder het weldadige Huis van Bourgonje gesticht.

Deze byzonderheden betreffende de stichting des meesterstuks, aen De Layens’ genie verschuldigd, verschoonen ons, tot den kunstenaer zelven terug te keeren.

Het leven onzes bouwmeesters was eene lange aeneenschakeling van studiën en byzonderheden. Hy bestuerde, gedurende dertig jaren, al de openbare werken der stad, naer evenredigheid van twaelf stuivers (pleken) daegs. Stads rekeningen, deze bestoven handvesten der verdwenen geslachten, die wy, uit hoofde harer bewonderenswaerdige nauwkeurigheid, gaerne aenhalen, leeren ons, onder anderen, dat hy, in 1450, de plans opmaekte van eenen zwaren toren, die achter St. Pieterskerk moest gebouwd worden, en gedurende de jaren 1462 tot 1469 de stichting bestuerde van den vermaerden opmerkingstoren den Verloren kost genaemd. Naer zyne plans, werd in 1480 de oude zael ondzer eeden en kamers van Rhetorica gebouwd, bekend onder den naem van Tafelronde[4]. Dit aenzienlyk gebouw dat met het stadhuis en de St. Pieterskerk verrukkelyk samenstemde, werd in 1818 geslecht.

In 1481 werd De Layens met eene zending belast, die het hooge vertrouwen bewees dat de gemeente in zyne talenten stelde. Er was spraek, de groote klok in den ouden St. Pieterstoren te herplaetsen ; maer dewyl verschillende persoonen vreesden dat het metselwerk te zwak was om een dergelyk gewicht te verdragen, besloot het Magistraet hetzelve door deskundigen te doen onderzoeken. Het magtigde Meester De Layens om zich met Hernand Waghemaker en Andries Keldermans, werkmeesters der steden Antwerpen en Mechelen, te verstaen, ten einde gezamenlyk den toestand van den toren te onderzoeken. Dezen begaven zich dadelyk naer Leuven en bezochten het gedenkstuk met onzen bouwmeester. Zonder twyfel was hun verslag ontkennend, want nog hetzelfde jaer was er spraek een nieuwen toren te stichten ; meester Gillis Stuerbout, stads schilder, maekte er de plans van op. Waghemaker en Keldermans vernachtten, de eerste vier, en de tweede drie dagen, in de herberg den Pelikaen, op de groote markt. Dewyl zy hunne steden moesten verlaten zonder andere schadeloosstelling dan eene toelage voor hunne reis, bestaende in vyf Peters, zoo deed de stad in hunne herberg drie potten Rhynerwyn aenbieden, en betaelde er daerenboven hun verteer.

Reeds was De Layens onder het gewigt der jaren gebukt, wanneer hy het onderzoek van den St. Pieterstoren bywoonde. In de veronderstelling dat hy in 1445, tydstip zynder benoeming tot Bestuerder der metselwerken, 35 jaren telde, zou hy er, in 1481, 76 bereikt hebben. Ook vertoefden de gebreken des ouderdoms niet, hem aen het nederig verblyf te verbinden, waer hy zoo vele schoone dingen had gedroomd. Welligt niet meer kunnende uitgaen, deed hy zyne geringe jaerwedde sedert kersmis 1482 by den schatmeester der stad, door zyn vriend Goswyn Vandervoeren ontvangen. Deze Vandervoeren, meester steenhouwer en een der ondernemers van de beeldhouwwerken van het stadhuis, trok voor de laetste mael de jaerwedde van Bouwmeester, omtrent kersmis 1483. Dit is het laetste spoor van het bestaen des grooten mans, hetwelk de archieven van Leuven aenbieden[5]. Het volgend jaer werd hy door een verdienstelyk bouwkundige, meester Jan De Mesmaker, in zyn ambt van bestuerder van stads metselwerken vervangen. Er bestaet dus volle aenleiding om te gelooven dat De Layens in onze stad overleed in het begin van 1484.

De bewonderenswaerdige kunstoefenaer is van de wereld verdwenen als een wierookwalm, die, na de oogen betooverd te hebben, verzwindt en een aengenamen geur na zich laet. Het was een groot licht dat in den kunsthemel des vaderlands uitdoofde, en waervan de herinnering, zoo waerdig om den tyd te trotseren, insgelyks in het ondankbare geheugen der menschen verdween. Men weet niet in welken gedenkbouw met zyne overblyfsels begroef ; in de St. Pieterskerk roept geen enkel nederige steen zyne gedachtenis terug. Welligt is het stof des kunstenaers de speelbal der winden geworden, evenals dat van Justus Lipsius en van zoo vele doorluchtige zonen van België !

Geheel en al door de godsdienst begeesterd, leefden de kunstenaren diens tyds van geloof, ootmoed en liefde, door haer en voor haer. Het prikkelt ons een stichtend voorbeeld aen te halen van de godsdienstige geestdrift, die het hart des bouwmeesters vervulde. Den 8 april 1447 deed hy eene reis ter dienste der stad. Deze dag een zondag zynde, wilde hy geene andere schadeloosstelling dan eene uitkeering der kosten, door de huer van zyn paerd veroorzaekt.[6]

De Layens was onbetwistbaer een der opmerkenswaerdigste bouwmeesters der 15e eeuw. Wanneer men hem met Jan Van Ruysbroeck vergelykt, die bouwmeester van het stadhuis van Brussel was geweest, moet men hem eene groote meerderheid op zynen kunstgenoot toekennen. Het gemeente-paleis der hoofdstad van België is, buiten kyf, een zeer aenzienlyke gedenkbouw ; maer de ogyvale styl vertoont er zich niet zoo schoon, zoo overeenstemmend, zoo ryk als in het stadhuis van Leuven, dat niet alleen voortreffelyker is dan dat van Brussel door de zuiverheid zyner vormen, de samenstemming zyner evenredigheden, den rykdom zyner byzonderheden ; maer bovenal door een samenhang dien men in al de burgerlyke bouwingen van dit tydstip vruchteloos zoekt.[7]

En nogtans was de uitvinder van het stadhuis van Leuven, vóor twee jaren, volkomen onbekend : Divæus, Justus Lipsius, Gramaye, Boon en De Parival, die met de nauwgezetste zorg alles hebben verzameld wat zy betrekkelyk de geschiedenis der oude hoofdstad van Braband hebben kunnen vinden, zeggen er geen woord van. Het is dus voor ons een geheiligde pligt, den naem van Mathias De Layens, der erkentelykheid des nageslachts aen te duiden. Er bestaen geene natiën, die niet trotsch zouden moeten zyn een kunstoefenaer als onzen bouwmeester tot landgenoot te hebben, en die zich zelven niet zouden vereeren, om hem eene luisterryke hulde toe te brengen, waerdig om zyn roem en hare dankbaerheid te vereeuwigen. Deze gedachte is door ons gemeente-bestuer bevat geworden : dank aen deszelfs yverige vaderlands-liefde zal het standbeeld van Mathias De Layens weldra in een der nissen zyner eigene schepping pryken. Het zal de uitstekendste hulde zyn die men zyner nagedachtenis kan bewyzen.

Leuven.

EDUARD VAN EVEN.


[1] M. Alfred Michiels : Les Peintres brugeois, p. 185.

[2] Gelegen op de groote markt, op den grond van het wachthuis der pompiers.

[3] Het Wilhelmus schild was eene goudmunt, in Holland geslagen onder de regering van graef Willem VI, 1404-1417. Zie A. Heylen, Antwoord enz., p. 99.

[4] Die huysen die de groote gulde doet maken op den hoeck van der Hoelstrate. Stadsrekeningen van den 2 september 1481.

[5] De uittreksels van stads rekeningen zullen in eene noticie op het stadhuis van Leuven, door den schryver uit te geven, worden opgenomen.

[6] Ende want hi, op den sondach geen dachhuer winnen en woude, soe hadde hi de huere van sinen peerde. Stads rekeningen van 1447.

[7] De verwonderlyke samenhang van het stadhuis van Leuven werd door den bouwmeester Hendrik van Preede, van Brussel, ten nutte gemaekt in de plans van het gemeente-paleis, te Audenaerde, waer meesterstuk van de derde ogyvale bouwkunde, tusschen de jaren 1523-29 gesticht.

Print Friendly, PDF & Email