B  I  B  L  I  O  T  H  E  C  A    A  Q  V  I  L  I  A
Bron: Van Even, E. (1853). Justus Lipsius, als vaderlander beschouwd. Leuven: Vanlinthout en Cie.
Transcriptie: Yannick Anné (23 januari 2019). Alle rechten voorbehouden.
Digitale kopie: Google Books.

JUSTUS LIPSIUS,
ALS
VADERLANDER BESCHOUWD,
DOOR
Edward Van Even.

O dorp, verheerlykt door zyn waerde,
Kniel neêr voor hem : gy praelt op de aerde
Met de allerschoonste moederkroon.

Mev. Van Ackere, De Avondlamp, bl. 77.

LEUVEN,
DRUKKERY VAN VANLINTHOUT EN Cie.

1853.

JUSTUS LIPSIUS,
ALS VADERLANDER BESCHOUWD[1].

Te Overyssche, eene oude vryheid, drie uren ten westen van Leuven gelegen, ryst, op eenen heuvel in de nabyheid der dorpkerk, een huis dat tot de XVIe eeuw schynt te behooren. Dit huis, dat op onderscheidene tydstippen en vooral in 1762 merkelyke veranderingen onderging, vestigt de aendacht van al wie ooit een blik op ’s lands lettergeschiedenis geworpen heeft. Zulks laet zich verklaren : het is in die woon dat Justus Lipsius, de man die eens met Casaubon en Scaliger het driemanschap van het Gemeenebest der letteren uitmaekte, het licht ontving. Hy werd er geboren, den 18 October 1547, uit Gillis Lipse en Isabella Petirive[2]. [p. 2] De bevoorregte vrouw die hem ter wereld bragt zag, in den nacht voor hare verlossing, twee in ’t wit gedoschte maegdekens, de Geleerdheid en de Zedigheid[3], die zich onderling liefkoosden, in haer slaepvertrek heen en wêer zwerven. Dit was, volgens Aub. Miræus, eene voorbeduiding uit den hooge : trouwens, het kind, dat eenige uren daerna het licht ontving, was bestemd om door Geleerdheid en Zedigheid te schitteren, en om aen zyn dorp een onvergankelyken naem te bezorgen.

Wy deden over vyf jaren naer de geboortewoon van [p. 3] Justus Lipsius een uitstapje, met een leuvenschen schilder, die sedert dien ’t heugelyk gebouw op ’t paneel terugbragt. Te dier gelegenheid wilden wy ons verzekeren of de inwooners van Overyssche al of niet wisten, dat hunne Gemeente de geboorteplaets was van een’ man, wiens schriften hem een onverwelkbaren roem hebben verworven. Wy ondervroegen deswege een dorpeling van ongeveer zeventig jaer oud, die, naer wy ondervinden mogten, van den voortyd ’t een en ander wist te vertellen ; doch, noch hy noch de overige dorpelingen, met welke wy beurtelings in gesprek kwamen, wisten ons van den befaemden man te gewagen. De kerk binnengetreden zynde, vervoegden wy ons by den koster, dien wy er toevallig aentroffen. Deze kende Lipsius dan toch by name. Hy zegde ons onder anderen, met diepen eerbied, dat zyn doorluchtig dorpgenoot in zynen tyd een zeer wys man was geweest. Tot staving van zyn gezegde, verhaelde hy ons eene anecdote welke tot dus verre aen zyne levensbeschryvers ontsnapt is. ’t Noodlot had den geleerde, volgens den braven koster, eene vrouw geschonken, die, uit hoofde harer onheuschheid, hem niet zelden in verlegenheid bragt[4]. Op zekeren dag kwam Aertshertog Albert by Lipsius, te Overyssche, een bezoek afleggen. ’s Mans gade, die gansch toevallig de deur opende, ontving den Prins zonder de minste achting te laten merken. Albert stiet zich aen haer onthael, en was zoo vry zyne verontwaerdiging daeromtrent aen zynen Staetsraed te kennen te geven. Lipsius, die by ’s vorsten klagt de schouders ophaelde, gaf hem ten antwoord : « Prins, het is eene vrouw, » als willende te [p. 4] kennen geven, dat hy haer meer dan eens op hare onbeleefdheid bedacht had gemaekt ; doch dat zy, naer vrouwengewoonte, in hare doenwyze styfhoofdig bleef volharden[5].

Dan, bleef Justus Lipsius aen de meeste zyner dorpgenooten tot dus verre onbekend, daerin staet te worden voorzien. Het achtbaer gemeentebestuer van Overyssche heeft de vaderlandsche gedachte opgevat aen ’s mans nagedachtenis eene gedenkzuil te wyden, ten einde alzoo de aendacht, zoo van inboorling als van vreemdeling, te vestigen op den geleerde, wiens faem Europa eenmael doorklonk en allerwege de tempels der wetenschappen van zynen roem deed weêrgalmen. Hy verdient die hulde van erkentelykheid niet alleen om zyne uitstekende geleerdheid maer mede, en vóóral, om zyne onbekrompene vaderlandsliefde. Men kent Lipsius als een man van verbazende wetenschap ; doch weinig of niet als een man van ongemeene gehechtheid aen den grond zyner geboorte. Eenige onuitgegevene oorkonden, welke ter Archieven van Leuven berusten, veroorloven ons den man onder dit opzicht nader te doen kennen.

De burgerwoelingen welke de Nederlanden, gedurende de laetste helft der XVIe eeuw teisterden, hadden Justus Lipsius gedwongen de zuidelyke gewesten te verlaten, om elders brood en rust te gaen zoeken. De staten van Holland, die zyne uitstekende verdiensten naer waerde wisten te schatten, deden hem een leergestoelte van [p. 5] geschiedenis en regt in de, sedert den 8 February 1575 geopende, Hoogeschool van Leiden aenbieden. Lipsius, die te Iena reeds geleeraerd had, aenvaerdde den hem aengeboden post in de maend April 1577, en wist oneindig veel toe te brengen tot uitbreiding van den roem der Hoogeschool en tot vermeerdering van het getal harer leerlingen[6]. Hy schitterde er als een der luisterrykste sieraden van ’t opkomend gesticht, toen zyne staetkundige denkwyze hem het aenwezen in Holland onverdragelyk maekte. De vraegstukken, door de hervorming opgeworpen, en de staetsverordeningen welke daeruit voortvloeidden, hadden vele geleerden aen hunne vreedzame studiën onttrokken, en ze in den stryd der toenmalige belangen gemengeld. Onze hoogleeraer had te veel gereisd, gezien en waergenomen, dan dat hy by die hevige twisten blood toeschouwer blyven zou. In 1589 gaf hy een werk over staetkunde in ’t licht[7]. De schryver toonde zich daerin aenhanger van de eenheid van Godsdienst en stelde ter wering der ketters het middel van ’t vuer en ’t zwaerd, ure et seca, voor. Dit grondbeginsel misviel aen de aen Spanje ontworstelde Hollanders in den hoogsten graed. De hevige, doch anders niet onverdienstelyke, Dirk Koornhert liet een opstel uitgaen, in ’t welk hy Lipsius vry duchtig over den hekel haelde. De hoogleeraer zond dadelyk een antwoord in ’t licht[8], terwyl hy het besluit nam het onstuimige Holland te verlaten. Hy verzocht een verlof van zes maenden tot herstelling zyner zwakke gezondheid, en, onder voorwendsel [p. 6] van de wateren van Spa en van andere badplaetsen te gaen gebruiken, verliet hy de vereenigde Gewesten. Onze geleerde vestigde zich eerst te Hamburg, dan te Mainz en vervolgens te Luik, in welke stad hy ettelyke vrienden telde. De Staten van Holland, die niets zoozeer verlangden dan Lipsius naer Leiden te zien terugkomen, deden hem, by monde van den heer van Naaldwyk, berigten, dat zy bereid waren den hoon, hem door Koornhert aengedaen, behoorlyk te straffen, en hem zelfs hoopen gouds aenbieden[9]. De bezorgers der Hoogeschool, lieten van hunnen kant, geene poogingen onbeproefd, om hem tot verandering van zyn besluit te bewegen ; zy boden hem daertoe vrystelling van de gewoone verpligtingen eens hoogleeraers aen. Doch Lipsius bleef by zyn genomen besluit. Zyn verblyf in den vreemde had in hem eene onverdoofde zucht doen ontstaen, om naer zyn, anders zoo rampzalig, vaderland terug te keeren. Hy verlangde de onvergetelyke plaetsen weder te zien, in welke hy zyne jongelingsjaren in zorgelooze vreugde had doorgebragt. Eene gewenschte gelegenheid bood zich daertoe aen. De aenhoudende oorlogen hadden de voortyds zoo bloeijende Hoogeschool van Leuven veel van haren luister doen verliezen. Hare bezorgers voedden de overtuiging dat een man van zoo ongemeene befaemdheid als Lipsius, in staet zyn zou haer uit haren staet van verval op te beuren. Zy deden dien ten gevolge by de Staten van Braband de noodige poogingen, ten einde hem te doen ontbieden tot het bekleeden van het leergestoelte van oude geschiedenis, opengevallen by doode van Janus Stadius, in 1579. Middelerwyl was ’s [p. 7] mans vertrek uit Leiden alom ruchtbaer geworden. Onderscheidene vorsten en Hoogescholen van Europa wenschten, als om stryd, hem aen hunne dienst te verbinden : in Italië, paus Clemens VIII, Ferdinand de Medicis, hertog van Toskane, Frans Roboreus, hertog van Urbin, de hertog van Ferrare, de Hoogescholen van Pisa, Padua en Bononiën ; in Frankryk, koning Hendrik IV ; in Duitschland, Ernest, keurvorst van Keulen ; Willem, hertog van Beijeren ; Julius, hertog van Würtzburg, enz. Zy boden hem, over ’t algemeen, aenzienlyke en tevens winstgevende posten aen. De koning van Frankryk wilde hem tot het bekleeden van een heerlyk ambt 600 gouden schilden ’s jaers toeleggen[10], en te Bononiën kon hy 1200 kroonen verdienen[11]. De Staten van Braband, konden hem, voor ’t oogenblik, slechts eene jaerwedde van 600 guldens toestaen[12]. Lipsius voelde derhalve zyne vaderlandsliefde door een vreeselyken vyand, door ’t goud, besprongen. Ware hy een dier geldzuchtige wezens geweest, die, met geest en hart aen ’t stof geklonken, om een handvol geld en land en landgenoot kunnen vergeten, waerschynlyk hadde hy den wensch van de bezorgers der leuvensche Hoogeschool te leur gesteld, en ware hy of naer Frankryk of naer Italië getrokken. Doch, hy bezat een regtschapen hart, en de verleidingsmiddelen des vreemden, in stede van zyne vaderlandsliefde te smooren, [p. 8] deden, als ’t ware, dit heilig vuer in hem feller ontbranden. De man voelde sterker dan ooit dat het tydstip gekomen was, op ’t welk hy zyn ellendig vaderland in de vruchtbare Moeder, die hem met het sap der wetenschappen had gevoed, dienstbaer moest wezen. Hy bleef op de ontbieding der Staten niet toeven. Nauwelyks had hy den wensch van de bezorgers onzer Hoogeschool vernomen, of hy belastte zynen vriend, Mr Nicolaus Foxius, licenciaet in beide de regten en krygsverhoorder van duizend soldaten, liggende op den Demer[13], met aen het Gemeentebestuer van Leuven te kennis te brengen, hoezeer hy genegen was de Hoogeschool ten dienste te staen, en hoe opregt hy verlangde, in de stad waer hy een gedeelte zyner zegenryke jeugd weggedroomd had, het overige zyns levens te slyten[14]. Het Gemeentebestuer, ’t welk ’s man genegenheid jegens Leuven op den behoorlyken prys wist te stellen, ondersteunde het verzoek van de bezorgers der Hoogeschool, by de Staten van Braband, terwyl het den geleerde eenen zeer vleijenden brief van toegenegenheid deed geworden. « Het [p. 9] sal ons eene groote vreucht ende solaes wesen, zoo staet er in dien brief, by ons te sien ende te hebben eene vruchte van sulcke perfectie, genomen van een blommeken van onsen gewasse, ende sullen eene hope nemen dat den Heere dese onse Universiteyt sal willen richten ende wederbrengen tot haeren ouden lustre, als hy ons sal bygesonden hebben een cieraedt als den persoon van uw. Eerweerde. »[15] Deze letteren, gedagteekend van 17 July 1592, roerden ’s mans hart. Hy liet het Gemeentebestuer dan ook niet lang op antwoord toeven. Reeds den 21 July daeropvolgende schreef hy aen de Burgemeesters en Schepenen eenen brief, in welken hy zyn verlangen op de rondborstigste wyze, en zulks in zyne moedertael, te kennen gaf. Die brief is het echtste, het uitdrukkelykste, het schoonste bewysstuk van zyne vaderlandsliefde. Wy schryven hem hier letterlyk over :

« Edele, Wijse ende zeer voorzienige Heeren,

Ick hebbe met vrolijckheijt (ick moetet bekennen) ontfangen ende gelesen die missive, diet uwer E. heeft belieft mij te zenden. Wuijt die welcke claerlijck ick speure ende verstae die goedtherticheijt ende liefde, die uwer E. tot mijnwaerts sijt draegende, hoe wel sulckx noch ter tijt niet verdient hebbende dan metten wille. Want om metter waerheijt te spreken, wille ick mijn hert ende inwendige affectie examineeren, ick hebbe uwer E. ende Universiteijt over lange dienste gedaen immers metter begeerte. Daer en is geen plaetse in Christenrijck, dien ick meer believe ende daer ick meer treck toe hebbe als tot die uwe, daer ick eensdeels gehaelt ende getrocken hebbe, het geene dat den Heere belieft heeft mij te geven. [p. 10] Daeromme kenne ick mij te meer schuldich ende verplicht, om het selfste wederomme int licht ende tot gemeijne proffijt vande jeucht te bringen in uwer Universiteijt : dies te meer dat die Heeren Staeten van Brabant (niet sonder Uwer E. toedoen ende wercken) belieft heeft mij daertoe te voorderen ende eerlijck te roepen.

Hoe wel ick bekenne vrijmoedich ende sonder roemen, dat mij elders ende in goede ende naemhaftige ende catholijcke plaetsen aensienlijcker conditien ende gaigien sijn gepresenteert, jae oick onlanckx van sijnder Heijlicheijdt : doch sette die alle op een sijde, ende begeere te weesen in een plaetse daer mijn herte mij treckt, jae oick den Heere. Ick sie merckelijck hij wilt mij met sijn handt daer setten. Nu sijnen wille moet geschieden, ende ick bidde hem het selve sij tot sijner eeren, dienst van der H. Kercken ende onsen Koninck, ende profijt van de studeerende jeucht, ende oick van uwer E. stadt, voor soo veele alst in mijn macht sal weesen. Ick kan u verseeckeren, dat ick u sal weesen een goet ende getrouw inwoonder, ende altijd genijcht ende gereet tot uwen dienst ende proffijte.

Wat nu belangt die presentatie die uwer E. mij zoo mildelijck ende lieflijck sijn doende, kan ende behoore die niet te verwerpen, jae bidde dat uwer E. believe die selve t’effectueren, immers naementlijck, in deese twee poincten, te weeten dat ick vrijicheit mach genietenen de ledich sijn van alle wachten, hoedaenich die moechten weesen, ende ten anderen, dat uwer E. believe mij te bevrijen van logieren vremdelingen of soldaeten. Dit begeere ick, niet om iet besonders te hebben wuijt den anderen, maer om dat het eerste mijn gezondheijt gantz is wuijteijsschende, ende het andere dienstich tot onze studien ende stillicheijt die moeder is van derselven[16]. [p. 11] Ende dit uwer E. mij vergonnende ende Acte daeraf verleenende, hope metten eersten mijn reijse t’uwaerts aen te neemen, gebiedende mij gedienstichlijck tusschen beijden.

Edele, Wijse ende zeer voorsienige Heeren, aen uwer E. ende biddende den oppersten Heere, om uwer allen voorspoet ende saelicheijt. Wuijt Luijck, deesen 21 july 1592.

Uwer E.
Wuijter herten dienaer,
Justus Lipsius[17]. »

Lipsius schreef zynen brief in de moedertael. Hy had hier nogthands even goed het latyn kunnen gebruiken, want onze stadspensionnarissen uit die dagen waren met die spraek bekend. De man verkoos de volksstael. Hy ondervond, in de plegtige omstandigheid waerin hy verkeerde, dat de moederspraek alléén tot tolk van het gevoel, tot uitstorting van het hart verstrekken kan.

’s Mans brief heeft de hoogste waerde. Hy bevat zyne denkbeelden in al de oorspronkelykheid hunner opvatting, [p. 12] ontdaen van allen rethoricalen opsmuk. Men hoort hem hier niet in zyn’ leeraerzetel maer in het dagelyks leven. De burger heeft de plaets van den geleerde ingenomen.

De groote man toonde in vele omstandigheden dat hy zyner moedertale eene warme genegenheid toedroeg. Hy schreef al zyne werken in ’t latyn ; maer zulks deed hy geenszins uit minachting voor de spraek des volks. Die verkeerde wyze van handelen moet niet hem maer zynen tyd worden te laste gelegt. Trouwens, hy leefde in een tydstip op ’t welk de volkstalen in schier alle landen van ons werelddeel nog verwaerloosd werden. De geleerden uit die dagen schreven voor geleerden en deden niets meer. Zy aenzagen zich als burgers van eene groote maetschappy, welke door geheel de beschaefde wereld verspreid was, en aen welke zy den naem van Gemeenebest der letteren gaven. Het latyn was de gemeenschappelyke tael dier groote maetschappy. Om burgerschap er in te erlangen moest men ’t latyn beoefenen ; wat men in eene andere spraek in de wereld zond gold er voor niets. Het valt ligt te beseffen dat de belgische geleerden, hoe regt vaderlands zy anders denken mogten, zich boven den heerschenden smaek hunner eeuw niet konden verheffen. Zy waren burgers van het Gemeenebest der letteren, en moesten by gevolg de aengenomen tael er van bezigen. Dit nam echter niet af dat zy hunne moedertael bleven aenkleven, en de poogingen dergenen die zich met het beoefenen der vaderlandsche letteren ophielden uit al hunne krachten ondersteunden.

Lipsius bezigde zyne moedertael in zyne betrekkingen met zyne goeden vrienden. Den 9 April 1591 schreef hy in ’t vlaemsch aen Christoffel Raphelengius, den bekenden kleinzoon van den beroemden drukker Plantyn[18]. [p. 13] De man vond zelfs het meeste genoegen om de moedertael in hare oude vormen na te gaen. In een belangryken [p. 14] brief van 1599, aen Hendrik Schott, van Antwerpen, gerigt, maekte hy zyne landgenooten op de oudheid en de verwantschap onzer tael met andere oude en nieuwere spraken opmerkzaem, en haelde hy voor de taelstudie belangryke stukken aen, onder anderen den eed van Lodewyk en Karel, zonen van Karel den Goedertierige, en een uitgebreide woordenlyst uit de negende eeuw, ontleend aen een gebedenboek welk zynen vriende Arnold van Wachtendonck, kanonnik te Luik, toebehoorde[19]. Het griefde hem ten zeerste dat de burgeroorlogen ’s landzaets zelfstandigheid zoo ongemeen nadeelig waren : « door deze oorlogen en door de gemengde vreemdelingen, zegt hy, werd België, om zoo te zeggen, van België weggenomen[20]. » Hy prees onzen Kiliaen omtrent zyn nederduitsch woordenboek : « Het is een nuttig werk, men moet het bekennen, zoo schreef hy den geleerde van Duffel, en ’t zal in ’t openbaer meer voordeel te wege brengen dan de overschoone en beruchte werken veler schryvers[21]. » By den brief waerin deze woorden voorkomen, voegde hy een veertiental dichtregelen welk onzen taelvorscher niet [p. 15] minder verheerlyken. De heer Prudens Van Duyse, die de bedoelde verzen, met het hem eigen talent, in ’t nederduitsch overbragt, had de vriendelykheid ons zyne vertaling af te staen. Wy kunnen het genoegen niet onderdrukken ’s mans vertaling hier, met diepgevoelde erkentenis, mede te deelen :

o Belg, die Belgie’s tael durft minnen,
Bemin ook onzen Kiliaen,
Wiens vlyt den akker kon ontginnen
Der tael : hy biedt ze u zuiver aen,
Gelyk haer onze vaedren spraken.
Thans kunnen we uwer hulp verzaken,
Italie, Spanje, Frankenland,
Dank hem, niet min geleerd dan wakker :
Aen ons alleen die eigen akker.
Van hier, o Belgie’s trotsche schand,
Van hier onzaelge basterdwoorden !
Ook de achtbre spraek van Romes oorden
Biedt hy in onbezoedeld schoon.
Om dubbel vlyt en dubble kunste
Bekrans’ den schryver dubble gunste.
Om ’t voorhoofd van dien letterzoon
Trens’ Rome en Belgie saem de kroon !

Deze oordeelvelling nopens de fakkel, waeraen Holland zyne taelkeers ontstoken heeft, bewyst genoeg dat hy de moederspraek als middel der volksbeschaving beschouwde. Welligt was ’t hy die zynen leerlingen Puteanus, Sweertius en Harduin, mannen die het met de moedertael wel meenden, de genegenheid voor de vaderlandsche letteren indrukte. Een ander leerling van den hoogleeraer, Prins Mauritz van Nassau, herstelde de Rederykkamer : Vreugden-Dale, te Breda, in 1590. Keeren wy tot ons onderwerp terug. [p. 16]

Justus Lipsius werd, volgens zynen wensch, door de Staten van Braband tot het bekleeden van ’t leergestoelte van oude geschiedenis aen de leuvensche Hoogeschool ontboden, den 17 july 1592 ; hy verwierf overigens den leeraerszetel van latynsche letterkunde aen het Drietongen-Kollegie, terwyl Philips IIe hem met den tytel van zynen geschiedschryver vereerde[22]. De geleerde verliet Luik en vestigde zich te Leuven, in een huis staende in de Parysstraet, aen ’t welk hy zyne zinspreuk : Moribus antiquis[23], tot kenteeken schonk, en dat in 1813 nog gedeeltelyk bestond[24]. Hy bewees aen de Hoogeschole [p. 17] de aenmerkelykste diensten : de faem van ’t onderwys der vruchtbare Moeder verspreidde zich andermael door geheel Europa, en uit alle ryken van ons werelddeel zag men jongelingen herwaerst toesnellen, om zyne lessen by te woonen. Den 26 november 1599 werd hy door een bezoek van de Aertshertogen Albert en Isabella vereerd. Deze deugdzame vorsten, die te Leuven als Hertogen van Braband kwamen ingehuldigd te worden, verschenen [p. 18] op zyn onverwachts in ’s mans gehoorzael. De hoogleeraer verklaerde op dit oogenblik den beruchten aftogt der tienduizenden, beschreven door Xenophon. In stede van met zyn onderwerp voort te gaen, staekte hy zyne les, nam het boek over de Goedertierenheid van Seneca in de hand, en bestond het voor de vuist eene redevoering te houden. De groote man droeg aller bewondering weg. Hy heeft die redevoering, loopende over de goedertierenheid welke een vorst, wil hy goed wezen, in zynen handel en wandel tot rigtsnoer dient te houden, door den druk algemeen gemaekt[25]. [p. 19]

Onze Hoogeschool mogt slechts 15 jaren op haren erkentelyken zoon roem dragen. In den loop der maend maert 1606 werd hy door eene zinking op de borst gekweld. Op zekeren avond, dat hy zich ter ruste begaf, zeide hy, als by voorgevoel : naer ’t bed, naer den dood[26], en den 24 der genoemde maend, te middernacht, sliep hy zachtjes in, tusschen de armen van drie vaders van ’t gezelschap Jezu en van eenen Minderbroeder. Zyn stoffelyk overschot werd, volgens zyn uitgedrukten wensch, in de Minderbroederkerk, vóór het altaer van O. L. Vrouwe, ter aerde besteld. ’s Mans gade[27] deed er aen zyne nagedachtenis een marmeren praelgraf oprigten, voorzien van zyn borstbeeld en van een opschrift, door hem zelf vóór zynen dood, vervaerdigd. Dit praelgraf bleef bestaen [p. 20] tot op de fransche omwenteling. In de maend july 1794 werd het marmeren borstbeeld, op bevel van den luitenant-kolonel Brunot, er van weggenomen en naer Parys overgevoerd[28]. Toen in 1801 de allezins merkwaerdige Minderbroederkerk onder de slagen van ’t breekyzer wegviel, werd ook het graef van Lipsius rampzaliglyk vernield en zyne heilig asch in den wind gestrooid. Doch zyn roem verdween niet met zyn graf : de gemeente Overyssche, op welke ’s mans roem heerlyk afstraelt, staet, na drie eeuwen, de nagedachtenis van den Prins der eenige lettereeuw waerop wy mogen roemen, door een prachtig gedenkteeken te huldigen. Dit gedenkteeken, door den Bouwmeester Du Mont geteekend en dat, op den 28 juny dezes jaers, zal worden ingewyd, zal bestaen uit een kolossael borstbeeld op een statig voetstuk geplaetst. Twee halfverhevene beeldwerken, het eene de redevoering van Lipsius voor de Aertshertogen, het andere den geleerde aen ’t schryven vertoonende, zullen de zykanten des voetstuks versieren. Mr Edward Marchant, te Brussel, belast met de [p. 21] uitvoering der beitelwerken van ’t gedenkteeken, bragt het model van ’t borstbeeld des geleerden op de tentoonstelling van 1848. De eerste steen van ’t gedenkteeken werd den 8 mei laetstleden gelegd. De vaderlandsche hulde welke deze Gemeente aen de nagedachtenis haers doorluchtigen zoons staet toe te brengen, moet genoegzaem gewettigd worden door de hier aengehaelde bewyzen van ’s mans onbekrompene vaderlandsliefde. Hy toch, die in een tydstip, op ’t welk de geboortegrond tot de diepste ellende gebragt zynde, de verleidendste uitnoodigingen des vreemden kan verstooten, om door zyne begaefdheden zyne landgenooten ten dienste te staen, verdient hierom, meer misschien dan om zyne kunde, dat hy van ’t vaderland gehuldigd worde.

De plegtigheid voorspelt luisterlyk te zullen wezen. De heer Minister van binnenlandsche zaken en de gewestelyke Overheden zullen ze met hunne tegenwoordigheid vereeren. Onderscheidene koorgezelschappen zullen ze met toonkundige uitvoeringen opluisteren. Aen eet- en dansfeesten zal het er niet ontbreken. Zal by dit alles de tael des volks, de plaets innemen welke haer, in deze omstandigheid, van regtswege toekomt ? Of zal het fransch, eene tael die Lipsius niet sprak, die hy haest niet schryven kon[29], ook hier den voorkeur genieten ? Wy denken het niet. [p. 22] Trouwens, wie de verdiensten van een vaderlandsch groot man huldigd, koestert vaderlandsche gevoelens, is gehecht aen het erfgoed van het voorgeslacht. De gemeente Overyssche huldigt Lipsius ; hare hulde moet in den grond vlaemsch wezen, wilt zy de uitkomst opleveren welke men van haer verwacht. Het volk ’t welk alleen zyne moedertael magtig is, moet ze kunnen verstaen en schatten. Het moet by die hooge vereering leeren dat het eenen grond tot vaderland bezit, welke mannen heeft voortgebragt wier namen in de geschiedenis van het menschdom als lichtende sterren blinken ; het moet er eene hoogere liefde voor dien grond komen opvatten ; het moet er nieuwe krachten komen putten om dien roemryken grond in dagen van voorspoed te helpen vereerlyken of hem in dagen van gevaer voor vreemde overmacht te helpen beschermen.

Wy verhopen dat de moedertael by de inwyding van het gedenkteeken van Lipsius zal klinken, gelyk zy by zyne wiege geklonken heeft ; dat deze inwyding, welke de gemeente Overyssche, welke de provincie Braband, welke ’t gandsche vaderland vereert, niet slechts nationael van opvatting maer tevens nationael van uitdrukking zal wezen. In deze hoop breken wy af, met een gelukkig vers van onzen vriend Van Duyse :

Wie vadergrootheid viert kweekt kindergrootheid voort. [p. 23]

BYLAGEN.

I.

Aen mijn Eerwerd. heeren Borgemeesteren
Schepen ende Raedt der Stadt Loven.

Geeft oietmoedelick te kennen Mr Nicolaes Foxius, in den naem ende ten verzuecke Justi Lipsii, der rechten licentiaet, hoes dat die selve Justus Lipsius, over vele maenden es gereconciliert met zyner Majesteyt ende der heyliger Kercken, ende voer sulcx hem nu eenigen tyt heeft gehouden bynnen Luydick (Luik), allwaer hem van wegen syne heylicheyt, den hertoge van Ferrarien, ende meer anderen, zyn geoffereert heerlicken conditien, hoe weel[30] hy die selve heeft gereficseert, als meer achtende in synen ouderdom rust dan travaille, ende anderssins dat Godt den Heere hem redelick ende tamelicke heeft versien van goeden, die hy weel soude willen verteren bynnen deser stadt, tot weelvaert ende proffyt van deser stadt ingesetenen, die daer weel sekerlicke weten, dat hy alhyer sinde[31] tot deser Universiteyt sal trecken mennichten van studenten. Behoudelick dat uwer Eerw., hem suppliant, gelieve te jonnen vryheyt van zoldaten, ende van de wachte. Verhoopende tselve in anderen te recipeceren. Biddende daeromme hem tgene des voiers es te willen jonnen ende accorderen, ende hem daeraff te verleenen acte. Dwelck doende enz.

Geteekend :        N. FOXIUS. [p. 24]

II.

Het Stedelyk Bestuer aen Justus Lipsius.

Eerweerdige Heere,

Wy hebben ons seer dickwils verblyt verstaende uwe goede genegentheyt, van hier byons inne te commen, ende ons te vereeren met uwe tegenwoordicheyt. Om dewelcke metter daet te bethoonen, siende de selve uwe goede affectie, gecommen te syne tot sulcke resolutie, als van te hebben alhier een huys in hueringe doen nemen, bidden wy Uw Eerw., vuyt aller herten, in dat voernemen te willen persevereren, ende versekeren Uw Eerw., tontfangen, met sulker liefde ende mutuele affectie, dat eene iegelyck sal kunnen bemercken, dat ons nyet[32] en gebreckt, dan de middelen, om Uw. Eerw., te tracteren ende vereeren naer haere verdiensten ende weerdicheyt, ende wy evenwel nyet en sullen laeten te voorderen aen alle syden, in alder manieren ende in alle occasien die wy sullen kunnen, bedencken, soo Uw. Eerw. alreede verstaen mach hebben tgene byons gedaen is, deser voerleden daegen, aen de heeren Staten van Brabant, in uwen respecte. Ende soe vele aengaet allen tgene dat eenichsins dependerende van onser machte als namentlyck d’immuniteyt[33] van wachte ende alle andere vryheden ende preeminentien, staende tot onser dispositien, de selve presenteren wy Uw Eerw. vuyt soo goeder herten, als wy souden kunnen doen, aen eenich persoon ter werelt. Het sal ons eene groote vreucht ende solaes wesen byons te sien ende hebben, een vruchte van sulcken perfectie, gecommen van eene blommeken van onsen [p. 25] gewasse, ende sullen eene hope nemen, dat den Heere dese onse Universiteyt sal willen richten ende weder brenghen tot haeren ouden lustre, als hy ons sal bygesonden hebben een schiraet, als den persoon van Uw. Eerw., dyen wy daerentussche met alder goeder devotien verwachten, den Heere biddende met allen voerspoet te willen gesparen in een lanck, salich leven. Gebiedende ons seer hertelyck, met presentatie alles diensts, in uwer goede gratie. Vuyt Loeven desen 17en July 1592.

Uw. Eerw. heer goede vrienden ende
dienstwillige.

Borgemeesters Schepenen ende
raedt der Stadt Loeven.

Het opschrift luidt :

« Eerweerdigen hooggeleerden
vermaerden heere, heer
Justus Lipsius. »

III.

Illustrissime et Excellentissime Princeps.

Quod pro me non temere faciam, publicâ causâ impulsus cogor supplex ad Excellentiam Tuam venire. Audimus præsidium militare in hâc urbe collocandum : quod fieri profecto non potest, nisi cum grandi detrimento, aut potius exitio academiæ hujus, quam scio cordi et animo Excellentiæ tuæ esse. Valdè dissident milites a studiosos, Mars à Minervâ : et per diutina bella attenuata jam hæc Academia est, et solatij potius et allevationis, quam oppressionis eget. Rogamus igitur Excellentiam [p. 26] tuam, quæ omnium honestarum rerum tùm et artium ingeniorumque fautor est autoritate suâ nos juvet, et presidium istud aliorsum derivet : quod facile potest.

Illme et Excellme Princeps, totam
Academiam hoc beneficio obligabis
est et me certè.
Extiæ tuæ.

Lovanij IX Kal.
Febr. ∞. DCIIII.
(1604).
Perpetuum clientem
Justum Lipsium.

Het opschrift is : « Illmo et Excellmo Principi ac Domino D. Joanni Ferdinando Velariono, Conestabili regnorum Castilliæ et Legionis, duci Friazij, Comiti de Haro et Domino meo colentissimo. »


[1] Wy schreven dit opstel op het einde van ’t jaer 1848. Het verscheen in De Eendragt van Gent, 3en jaergang, nrs 20 en 21. Dit tydschrift is in Braband maer weinig verspreid. Onderscheidene vrienden manen ons aen het opstel ter gelegenheid van de inwyding van het borstbeeld van Lipsius te laten herdrukken. Wy voldoen aen hunnen wensch en deelen onze landgenoten het stuk hier omgewerkt en vervolledigd mede. Men aenschouwe het als ons offer in het wierookvat geworpen ’t welk het vaderland ter eere van een zyner doorluchtigste en erkentelykste zonen heeft ontstoken.

[2] Aub. Miræus, Vita Justi Lipsii, Ant. 1609, bl. 2. Lipsius bewoonde, met zyne gade, zyner ouderen huis, van 1575 tot 1579. Thands behoort het Mew. Poot, weduwe des [p. 2] ouden vrederegters van ’t kanton, en is in gebruik by Mejonkvrouw de Baronesse Vander Cruysse, van Brussel. De heer Baron de Reiffenberg, de Justi Lipsii vita et scriptis, 1823, en de Messager des sciences historiques de Belgique, 10 deel, bl. 398, leveren elk een gezicht van ’s mans geboortewoon. Naest deze woon ryst een klein gebouw, thands in gebruik by de Eigenares, in ’t welk onderscheidene voorwerpen welke den geleerde behoord hebben, berusten, als twee bedsponden, eenige stoelen, eene groote kas, eene vogelkooi, twee portretten van Lipsius, waeronder een aen Ant. Van Dyck toegeëigend ; een overblyfsel zyner Bibliotheek, bevattende verschillende werken, onder anderen zyne vyfde uitgave van Taciti Opera, Ant. 1595, in 8o, met zyne eigenhandige aenmerkingen ; de verzameling zyner Opera omnia, plantynsche druk van 1637 ; enz. Daer wy ter plaetse vernomen hadden dat de Eigenares zeer genegen was, zich van de opgenoemde voorwerpen te ontdoen, zoo dorsten wy het Staetsbestuer den aenkoop er van aenraden voor het Museum van vaderlandsche oudheden, door een artikel : Maison de Juste Lipse à Isque, geprent in het Journal des petites affiches de Louvain, van 13 September 1846.

[3] Of, volgens eene andere uitlegging : de Taelkunde en de Wysbegeerte. Tristram Shandy, II d. k. 123.

[4] Lipsius huwde, te Keulen, in 1574, met Anna Vanden Kalstere, weduwe, herkomstig uit de adelyke geslachten van Leuven. Miræus in ejus vitâ, p. 14.

[5] Tot dus verre het verhael des kosters van Overyssche. Dit verhael verloor gewis veel van zyne aentrekkelykheid met van zyne naïve vertelwyze door onze pen te gaen. Dat ’s kosters verhael allen schyn van waerheid bezit kan men in Bayle’s Dictionnaire historique et critique, Rotterdam 1697, in-folo, T. 2, bl. 343, zien.

[6] M. Siegenbeek, Geschiedenis der Leidensche Hoogeschool. 1 deel, blz. 33.

[7] Politicorum, sive civilis doctrina libri III. 1589.

[8] De Una Religione liber, adversus dialogistam Theodorum Cornhertium. Lugd. Bat. 1590, in-8o.

[9] Resolutie der Staten van Holland van 13 January 1591, fol. 151, aengehaeld in van Loon’s Historiepenningen, 1e deel, bl. 536 ; Rejectiuncula Sannionis, k. 747. enz.

[10] De l’amour de Henri IV pour les lettres, Paris, 1785 in 8o, bl. 14.

[11] Scaligerana, bl. 203-205.

[12] Ontbiedingsbrief der Staten van 17 Juny 1592, ter Archieven, en Rekeningen van Braband van 1593. Later, en wel in 1594, werd zyne jaerwedde, op zyn verzoek, tot op 1000 gulden verhoogd. Scaligerana, loco citato.

[13] Wy zochten lang te vergeefs naer de hoedanigheid van dezen vriend van Lipsius ; wy vonden ze eindelyk in ’t zeldzaem werkje van G. Willems, Meyers, Borgemeesters, Schepenen enz. van Loven Leuven, 1667, in-12o, bl. 189.

[14] Een afschrift van Foxius’ brief komt, evenals de overige hier aengehaelde brieven, voor, in eenen koppel of lias, berustende ter Archieven van Leuven. Zie Bylage I. Deze koppel staet, onder de letter L. nr 67, aengeschreven in den Inventaris alphabeticq van de bescheeden, titulen, munimenten ende processtukken, bevonden ende berustende ten stadshuyse van Loven, door den binnen Pensionaris Arnold Cuypers, 1694-98, ter archieven. Reeds vroeger maekte M. Gachard de geleerden er aenmerkzaem op. Zie Bulletins de l’Académie royale de Bruxelles, 1839, 1e deel, bl. 414.

[15] Zie Bylage II.

[16] Lipsius die nogthands, en wel een der eersten, over de [p. 11] krygskunst der ouden schreef, was, zoo men ziet, geen groot liefhebber van krygslieden of van krygsoefeningen. In eenen brief van 9en der kalend. van february 1604, ter weering van eene krygsbende welke bestemd scheen om in Leuven te komen legeren, aen den Gouverneur Ferdinand Velariono gerigt, en die eigenhandig van hem geschreven in onze archieven berust, verklaert hy openlyk dat de student by den soldaet niet voegt, even weinig als Mars by Minerva. « Valdè dissidet milites à studiosis Mars à Minervâ. » Zie Bylage III.

[17] Het opschrift des briefs luidt : « Edelen wijsen ende zeer voorsienigen Heeren Mijn Heeren Borgemeesteren, Schepenen ende Raid der stadt Loven. Aldaer. » Geheel de brief is van ’s mans eigene hand.

[18] De oorspronkelyke brief behoort den heere A. Schinckel te ’s Hage. Hy werd door den heer Van Duyse, in de Eendragt, 5en jaergang (1850-51), no 7, openbaer gemaekt. Wy schryven hem hier af :

« Goeden vriendt Christoffel, of in u afwesen Jan Dusselaer ; in de hope dat UE. sal in Francfort wesen al waer ick hope morgen tegen noene te wesen, en van als met u te spreken. D’oirsaecke van onse verachteringe sult ghij verstaen wuijt den brenger dezer. Nu is dit alleen mijn begeeren dat ghij mij met een of twee, oock meer, eerst doenlijck (want wij sijn veele) wilt voorsien van eenige kamer oft kamers, om niet lange te blijven in herberge. Ghij kent mijn genegentheijt. Vaertwel tot morgen en sijt gegroet met die vrienden namentlijck C. Cluse.

Deesen 9 aprilis stilo veteri, 1591.

Uwe goeden vriendt.
J. Lipsius. »

« Eers. en vromen Christoffel Raphelengius, oft in sijn afweesen Jan Dusselaer. »

De in den brief vermelde C. Cluse is niet niemand anders dan de bekende Carolus Clusius, geboren te Atrecht in 1526, die te Gent en te Leuven studeerde, en aen de Hoogeschool van Leiden, by welke hy een hoogleeraerzetel bekomen had, den kruidhof aenlegde. Hy verwierf een wereld beroemde naem als kruidkundige.

Misschien was C. Raphelengius, als boekhandelaer te dien tyde (1592) te Frankfort, ter bywooning van de jaermerkt, en ging Lipsius met nog eenige andere vrienden hem daer opzoeken. Het is mede mogelyk dat de groote man zich derwaerts begaf, om over de uitgave van eenig nieuw werk te handelen. Trouwens, onder zyne talryke schriften telt men er eenige die in 1591 en 1592 verschenen. Zie baron de Reiffenberg, de J. Lipsii vita et scriptis, bl. 173.

[19] Justi Lipsi Epistolarum selectarum centuria tertia ad Belgas, Ant. 1602, n. XL. Het handschrift van Wachtendonck bevatte een Psalmenvertaling uit den karolinger tyd. Een gedeelte slechts van dit handschrift werd in het begin dezer eeuw wedergevonden, en door de zorg van den geleerden Fr. Vonder Hagen, onder der volgende tytel, aen ’t licht gebragt : Nieder. Psalmen aus der karolinger Zeit. Breslau, 1816, in-4o.

[20] « Bella ista et mixti exteri Belgicam, ut sic dicam, è Belgicâ tollunt. » Op. cit. n. XXIX.

[21] « Utili labori, fatendum est : et qui in publicum plus conferet, quàm multorum speciosi admodum et famosi libri. » Loco citato.

[22] Met dit alles waren Lipsius jaerwedden hem ontoereikend. Onlangs gevondene byzonderheden bewyzen dat Philips II hem met hulpsommen moest ondersteunen. Deze vorst stond hem, by opene brieven van 3 juny 1595, eene somme van 800 ponden toe « en considération de la petitesse de ses gages, chièrté du temps et le bénéfice qu’il avait fait à la jeunesse estudiant en ladite Université de Louvain. » Zie Comptes de la recette générale des finances, op de archieven van de oude rekenkamer van Vlaenderen, te Ryssel, aengehaeld by Gachard, in den Compte-Rendu des séances de la Commission royale d’Histoire, 2me série (1850), T. I, fol. 149.

[23] Zyne zinspreuk was : Moribus antiquis res stat romana virisque, dat is : de romeinsche  zaek bestaet door de oude doenwyzen en mannen.

[24] Dit huis was gestaen in de Leger- of Parys-straet naest een huis toebehoorende aen de Abtdy van Park, geheeten den Kerskorf ; de hof er van grensde aen dengene der refugie van genoemde abtdy. Het behoorde in 1675 den secretaris Franciscus Goffart, en werd onmiddelyk daerna in twee wooningen verdeeld. Deze twee wooningen komen in het Wykboek der stad Leuven voor, onder de benamingen van : « het cleyn huijs van Moribus antiquis » en « het huijs genoempt Moribus antiquis. » Deze wooningen werden door de kinderen Goffart den [p. 17] 16 maert 1727 (in tertia geannot. 23 dito) verkocht aen Joanna Peeters, we jonker Joannes-Baptist-Joseph Rol. In 1748 werden zy het eigendom van jonkr Willem-Frans De Vroy, hoofdmeyer van Leuven, en in 1751 gingen zy by deeling aen jonkr Joannes-Laurentius-Joseph De Vroije over. Het huis genoemd Moribus antiquis : « verdeeld, blykens eene eventydige aenteekening, in acht beneden- en twaelf bovenplaetsen, waervan verscheide fraei behangen en geboiseerd. » (Zie Lovensch Nieuws, 5de deel der grootere uitgave), werd den 10 mei 1788 het eigendom van Fr-Marten Tallon, chirurgyn. J.-B. Staes, de vaderlandsche opsteller van het Lovensch Nieuws, kocht in 1793 de helft van den ouden Moribus antiquis. Zulks blykt uit de volgende aenteekening op het Wykboek, folo. 167, verso : « Den notaris J.-B. Staes over seker huys ende hof deel gemaekt hebbende van den voorschreven pands genoemt : Moribus antiquis, regenoten de parysstraete van voor, ter eere, d’abdye van Perk, ter 2re ende 3re, en den vercooper Franc.-Mart. Tallon, ter 4re syden, by goedenisse van van 23, 7bis, 1793, in 2a geannoteerd 5 july 1794. » De opsteller van ons eerste nieuwsblad ontsliep in dit huis op 27 january 1813. De heer Caimo, die er vervolgens eigenaer van werd, deed het afbreken en op deszelfs grond een prachtig gebouw, thands no 84, optrekken. Het behoord op dit oogenblik den heere de Ryckman.

[25] Dissertatiuncula apud serenissimos Albertum et Isabellam Belgarum Principes extemporanea, 7 kal. dec. anni 1599, in ’s mans Opera omnia. Ant. 1637, 4de deel, bl. 289 en vervolg. Het komt mede voor by J. Bochius, Historiæ narratio profectionis et inaugurationis Alberti et Isabellæ. Ant. 1602, in-folo. bl. 150-151. – In een handschrift, bevattende het dagboek der reize van de Aertshertogen, in 1599, opgesteld door Gillis du Faing, vroeger het eigendom van den heer Lammens, Bibliothecaris der Hoogeschool van Gent (catalogue, no 77) en thands in de burgondische Bibliotheek, te Brussel, leest men omtrent dit bezoek het volgende : Le 26 les Archidics « visitèrent l’Université où furent promuz et graduez quatre bâcheliers en théologie en présence de Leurs Altèzes, et, selon la coutûme, on donna des gans à tous : Juste Lipsius, personnaige très-rare et de grande rennommée, fist un discours en langue latine sur l’advenement de Leurs Altèzes et ce qui convient à ung prince de bien règner son peuple. Pour conclusion, l’ung de ceulx de l’Université, au nom de tous, remersia Leurs Altèzes et toute l’assemblée d’avoir assisté à ceste promotion. Le soir se présenta en court une comédie par estudiants (de leerlingen uit den Valk). Le sujet estoit l’estat et causes de la guerre, avec espoir d’ung amendement par l’arrivée de Leurs Altèzes et une reduction [p. 19] de toutes choses en une paix. » Den 27 november namen de Aertshertogen het noemael op het slot van den Hertog van Aerschot, te Heverlee, by Leuven, en den 28 vertrokken zy naer Brussel. Zie Baron de Reiffenberg, Itinéraire de l’Archiduc Albert, in de Mémoires de l’Académie royale de Belgique, 1841, T. XIV, bl. 30-31. M. Prudens van Duyse, die, door zyne gedichten, zoo vele vaderlandsche herinneringen deed herleven, heeft dit bezoek der Aertshertogen heerlyk bezongen. Zie Nederduitsch letterkundig Jaerboekje voor 1836, bl. 18-26, en zyne Vaderlandsche poëzy, Ie deel, bl. 170-76.

[26] « Ad lectum ad lethum. » J. de Richebroucq, Philos., Amst., 1721, p. 82.

[27] Den 14 july 1606, verleenden de Aertshertogen aen ’s mans gade een pensioen van 300 gulden ’s jaers, als blykt uit de rekeningen welke ter archieven des ryks berusten : « 300 guldens aen jouffrouw Anna Vanden Calsterre, om betaelt te worden doir handen van ontfangere generael van hunne voirschr. hoocheden finantien. Zie Piot, Histoire de Louvain, bl. 102.

[28] Naer dit marmeren borstbeeld deed de heer Baron de Reiffenberg, op eene teekening van H. Van Boterdael, eene steendrukplaet vervaerdigen voor zyn opstel over Lipsius, hooger beroepen. Het gelykt weinig aen het niet onverdienstelyk geschilderd portret van Lipsius, dat vroeger ten stadhuize alhier bewaerd werd en thands in de museumzael ter Halle voorkomt. Rubens vertoonde Lipsius in zyn overbekend schilderstuk : De vier Wysgeeren, dat thands een der schoonste sieraden van het Paleis Pitti, te Florencië, uitmaekt. De vier daerin vertoonde wysgeeren zyn : Rubens zelf, zyn broeder Philips, Grotius en Lipsius. Dit schilderstuk is op koper gebragt geworden door Morel en door Gregori. Galle heeft een schoon portret van onzen hoogleeraer geëtst. De heer Ph. Hambrouck, te Leuven, bezit mede een goed portret van Lipsius.

[29] Aub. Miræus getuigt dat Lipsius, die in zyne jeugd in het Kollegie van Ath studeerde, de fransche tael wel schryven, doch niet goed kon uitspreken : « Grammaticas itaque Joannis Despauterij præceptiones statim noster hausit, et sponte ad linguam quoque Gallicam (quæ ferè Belgas inter honestiores obtinet) se dedit : quam è libris sine doctore ita didicit, ut rectè scriberet, etsi loqui et legitimè pronuntiare non posset. »

Elogia Belgica sive illustrium Belgi scriptorum vitæ [p. 22] breviter commemoratæ. Studio Auberti Miræi, Antv. 1609, in-4o, bl. 139.

[30] Weel voor Wel.

[31] Dat hy alhier zynde.

[32] Nyet voor niet.

[33] Immuniteyt, vryheyd, immunité.

Print Friendly, PDF & Email