B  I  B  L  I  O  T  H  E  C  A    A  Q  V  I  L  I  A
Bron: Van Even, E. (1848, 17 Dec.). Over den oorsprong der Rederykkamer : De Christusoogen, te Diest. De Eendragt. Veertiendaegsch tydschrift voor letteren, kunsten en wetenschappen, 3(15). Gent: Drukkery der gebroeders Michiels, p. 57.
Transcriptie: Yannick Anné (24 januari 2019). Alle rechten voorbehouden.
Digitale kopie: Google Books.

Over den oorsprong der Rederykkamer : De Christusoogen, te Diest.

De tooneelmaetschappyen, welke wy onder den naem van Kamers van Rhetorica kennen, kregen eerst by den aenvang der XVe eeuw een geregeld en wettig bestaen. Zy ontstonden, naer alle waerschynlykheid, uit schuttersgilden, wier geheelen inrigtingsvorm zy overnamen. De Kamer van Rhetorica : Het Boek, te Brussel, opgerigt ten jare 1401[1], is, by mynen wete althans, de oudste waervan men in de geschiedenis melding vindt. ’t Schynt des niet tegenstaende dat de Leuvensche Rosierenkamer nog wel iets ouder is ; want ’t was, uit hoofde van oudste Maetschappy van ’t gansche gewest, dat zy door den Raed van Braband, ten jare 1444, tot Opperhooft Rethorycke Gilde van alle Rethorycke Gilden, Caemers ofte Vergaederingen van geheel Brabant, Stad ende Lande van Mechelen verheven werd, als blykt uit eene officiële oorkonde, door my in ’t stadsarchief alhier teruggevonden en afgeschreven. Verreweg de meeste schryvers die over de geschiedenis onzer vaderlandsche letterkunde handelen, brengen nogtans den oorsprong der Kamers van Rhetorica tot de XIVe eeuw terug, en beweren dat er reeds in wezen waren vóór de oprigting van ’t gezelschap der Jeux floraux of der Très-gaie Compagnie des sept Troubadours de Toulouse, gesticht door Clemense Isaure, ten jare 1323. Hunne bewering berust op de woorden van Gramaye, die, van de Dietsche Rederykkamers gewagende, het volgende aenstipt : « Unum cui Lychnis coronaria nomen, institutum anno 1302. »[2] Dr Vandermeersch, van Audenaerde, heeft, het eerst, naer ik meen, de voorgeving van Gramaye in twyfel getrokken. « Onmogelyk is het voor ons, zegt de verdienstelyke Geneesheer, met het gevoelen dat wy omtrent de zaek (den oorsprong der kamers) hebben opgevat, eenig geloof te hechten aen hetgeen goede schryvers zelven, schoon twyfelenderwyze, na Gramaye hebben aengeteekend, wegens de oudheid der Rederykkamer van Diest. Aldaer zou reeds in 1302 een genootschap hebben gebloeid, onder de kenspreuk : Christus oogen (Lychnis coronaria[3]). Maer waer is het bewys ? Zekerlyk in de opgave van een rhetoryker, toen de geschiedschryver onzer doorluchtige hertogen zyn omreisje ter plaetse deed. Want toch was dit Seigneuriale dorp[4] in 1302, om alsdan in dicht- en tooneelkunde den voorrang te hebben genomen, op de andere Brabandsche steden ? Overigens, Gramaye zelf schynt hieraen te hebben getwyfeld, daer hy zyn gezegde niet in texto maer ad marginem heeft geplaetst[5]. » Tot dus verre de vlytige Geneesheer. Willems is ’s mans meenig jaren later ten eenemale bygetreden[6].

Begeerig als ik was, om daeromtrent iets stelligs te weten, verzocht ik mynen vriend, den Eerw. heere Kanonink Ev. Raymaekers, van Diest, thans Prior ter abdy van Perk, by Leuven, dat hy zich over de handvesten der Christenoogenkamer te zynent eens bevragen wilde, ten einde zoo op ’t spoor te komen van den betwyfelden oorsprong van ’t Rhetoryk. De vriendelyke Priester, die, als ik, in de studie der nationale oudheden eene verpoozing van pligtmatige bezigheden vindt, beantwoordde gaerne myn verzoek. By zyn eerste uitstapje naer de stad, alwaer Gertruide Cordeys in de moedertael eens zong, begaf hy zich by Mr. G. Van Eckx, secretaris der thans nog bestaende kamer, en deed hem mynen wensch kennen. De yverige secretaris verklaerde hem dat de handvesten der maetschappy tydens de fransche omwenteling te zoek geraekt waren ; doch dat hy nog een oud besluitboek er van bezat, in ’t welk misschien iets omtrent haren oorsprong opgeteekend zyn kon. Hy vertrouwde mynen vriend het handschrift dat den titel voert van : Resolutieboek der Caemer der Christus-Ooghen binnen Diest, beginnende met den 1n september 1630. De Eerw. Heer Raymaekers bragt my ’t handschrift naer Leuven over, en wy mogten ons te samen verheugen in eene voor de geschiedenis der nederlandsche letteren niet onbelangryke ontdekking : trouwens, de oorsprong der gewaende oudste Rederykkamer van Braband was gevonden !

Het vermelde Resolutieboek vangt aen met een afschrift van ’t oorspronkelyk oprigtingscharter der maetschappy, vervaerdigd in 1766, waeruit blykt, dat de Christusoogenkamer te Diest tot stand gebragt werd den 22 september 1502. Een opschrift geplaetst boven het afschrift des charters begint aldus : « In den jaere ons Heeren duysent vyf hondert ende twee, soo is ons gegeven ende verleent van de Eerweerdighe Heeren deser stad Diest in de parochie van Onse Lieve Vrouwe, dese Rethoryke te houden, ter eere van het H. Cruys, hetwelke wy houden voor onsen Patroon (sic), ende voor onsen Divisen houden wy Bloemmekens geheeten Christus Ooghen, om te draeghen op onse mouwen ter Eere Godts ende des H. Cruys. Aenghesien de Heeren der stadt dit belieft heeft, en hun oock belieft ons te geven dese naervolghende Charte oft previlegiën, soo wilt ons geselschap tot haren dienste (der stad) altyd bereydt syn, soo verre als het mogelyck is. »

Nu is de vraeg : wien is den misslag omtrent den oorsprong der Christusoogenkamer, misslag welke van uit Gramaye’s Brabandsche Oudheden tot de werken van zoo vele nieuwere schryvers overgegaen is, aen te wryven ? …. Gramaye ? Neen, want hy had ongetwyfeld het oprigtingscharter onder het oog, toen hy zyne aenmerking op ’t papier bragt. Wien dan ? Zynen letterzetter, die eene 3 in stede van eene 5 in ’t jaertal gesteld heeft. Het belangryk werk des vlytigen Geschiedschryvers is door vele soortgelyke onnauwkeurigheden ontsierd.

En hiermêe zal, verhoop ik, alle twyfel omtrent den oorsprong der Christusoogenkamer van Diest verdwenen zyn.

Eduard VAN EVEN.

Leuven.


[1] Kronyk van Roode klooster, aengehaeld in de Histoire de la ville de Bruxelles, par Alex. Henne et Alp. Wauters. T. I, p. 179.

[2] J. B. Gramaye, Antiquitates Brabantiæ, ed. 1707, bl. 63.

[3] Christusoogen is de naem der Kamer ; hare zinspreuk is : Doersient al. Zie : Spelen van Sinnen, Ant. 1561, in 4o.

[4] Hier slaet de heer Vander Meersch den bal mis : Diest was in 1302, in stede van een seigneuriael dorp, een der meestbevolktste en bloeijendste stadjes van Braband. Hendrik de 1e, hertog van Braband, verhief Diest tot vrye gemeente in 1228. Zie ’t Charter, by Kremer, Hist. Dipl. Brit., blz. 88-90, medegedeeld.

[5] Kronyk der Rederykkamers van Audenaerde, in ’s heeren Willems’ Belgisch Museum, 1842, bl. 377.

[6] Belgisch Museum, 1843, bl. 38.

Print Friendly, PDF & Email